In 1942 begon SS-leider Himmler de Operatie Reinhardt:
De Endlösung van de nazi's voor het 'joodse vraagstuk'.
Er werden drie vernietigingskampen gebouwd:
Belzec, Treblinka, en 't allergeheimste: Sobibor, alle in Oost-Polen.
Op 14 oktober 1943 vond in Sobibor de grootste...
succesvolste gevangenenopstand uit de Tweede Wereldoorlog plaats.
Heb je ze gesproken? - Ja Leon, maar ze doen het toch.
Wat is er gaande?
We moeten vandaag naar de groentetuin. We doen het nu.
We hebben het hek al bewerkt. - En het mijnenveld? Het is gekkenwerk.
Nu hebben we de moed nog. We doen het, en niemand die ons tegenhoudt.
Veel succes.
Lopen, snel.
Ze zijn aan het oefenen.
Ik wil vandaag geen problemen.
Is dat duidelijk? Op je post. Ingerukt.
Joden van de spoorwegbrigade:
Zoals altijd wil ik vrolijke gezichten zien als de trein aankomt.
We heten die mensen tenslotte welkom. Het moet gladjes verlopen.
Als het misgaat, als de mensen in paniek raken...
dan weten jullie dat je wordt gedood.
Geef me wat water.
We moeten bij elkaar blijven. - Laten we elkaars hand vasthouden.
Vooruit, opschieten.
Jullie daar, terug.
Je moet je tas achterlaten.
Blijf vlak bij me. - Geef je dan als vrijwilliger op.
Als ze ernaar vragen, zeg dan dat je een beroep hebt.
Stilte.
Blijf op je plaats en wees stil.
Je wordt tijdelijk in twee groepen verdeeld. Vrouwen en kinderen hier...
mannen en jongen van 14 jaar en ouder aan de andere kant.
Wie ziek is, ofte zwak om te lopen, krijgt assistentie.
Laat je bagage staan, die wordt later gebracht. En nu opschieten.
Shlomo, Moses, m'n liefjes... - We komen weer bij elkaar.
Ja, straks. Geef je zus maar een kus. - Naar welke kant moet ik?
Ik wil geen gedoe. Vooruit, opschieten.
Zieken en ouden van dagen gaan op de wagen.
Kijk eens.
Zie je hoe ik dit korreltje voor korreltje laat verwaaien?
Dat zal ook met jullie smerige Reich gebeuren.
Het zal in het niets oplossen als stof, of als een rookwolkje.
Blijf hier staan en verroer je niet.
Stilte. Laat iedereen goed naar me luisteren.
U bent nu in Sobibor, in het oosten van Polen.
Dit is een werkkamp, en u zult hier hard moeten werken...
maar daar word je een beter mens van, dus in feite zijn we uw weldoeners.
U krijgt onderdak en eten. We vragen alleen uw medewerking.
Als u uw werk doet, hebt u niets te vrezen.
U krijgt kaartjes, om aan uw familie te schrijven dat u veilig bent gearriveerd.
Die doen wij op de post.
We hebben helaas gehoord dat er in andere kampen tyfus is uitgebroken.
Dat willen we hier voorkomen.
Daarom gaat u straks eerst een warme douche nemen.
Uiteraard douchen mannen en vrouwen gescheiden.
Van de vrouwen wordt het haar afgeknipt.
Intussen worden uw kleren gedesinfecteerd.
Hoe beter u meewerkt, hoe gemakkelijker u het hier hebt.
Ik heb schoen- en kleermakers nodig.
Zijn hier ook gediplomeerde naaisters? Ik wil mensen met ervaring.
Hier. Ik ben naaister. - Waar heb je gewerkt, en hoe lang?
In Warschau, tweeënhalfjaar, in een kledingzaak. Ik vermaakte kleding.
Kom maar naar voren.
Ik ben naaister. - Zijn hier schoenmakers, kleermakers?
Ik ben schoenmaker, een hele goede. - Kom maar naar voren.
Gediplomeerde naaisters? - Ja, ik ben naaister.
Is dat je zoon? Dan kan ik je niet gebruiken.
Ik ben naaister. - Kom maar naar voren.
Ik wil schoenmakers en kleermakers. - Ik ben goudsmid.
Dit heb ik gemaakt.
Dit is m'n gereedschap. - Kom maar naar voren.
M'n broer is ook goudsmid. Hij helpt me. We maken juwelen, alles.
Kom maar naar voren.
We zullen zien.
En onze vader? - Niks mee te maken. Blijf hier staan.
Nog kleermakers? - Ja, ik.
Waarvandaan? - Bialystock. Ik ben zeer ervaren.
Goed. Kom maar naar voren. Nog meer?
Vrouwen en kinderen, volg mij.
Mannen en jongens, mee.
Ben jij hier met je man? - Nee, ik ben niet getrouwd.
Ik heet Bajle. - Ik ben Luka.
Ik ben Naomi. M'n man vecht bij de partizanen.
Vooruit, opschieten.
Naar binnen.
Ik ben Samuel.
Ik ben Itzhak.
We werken voor de SS en hun Oekraïense bewakers.
Hoe wist je dat ik schoenmaker was? - Dat wist ik niet.
En als ik nou winkelier was geweest? - Dan had ik het je wel geleerd.
Waarom zei je dat ik me moest opgeven?
Je lijkt me een aardige kerel, en dat is hier erg belangrijk.
Waar kom je vandaan?
Stop. Daar wachten.
En nu? - We moesten wachten. We horen 't wel.
Baby's zijn hier verboden.
Help me.
Je blijft hier en gaat onder geen beding naar buiten.
Kijk daar eens, dat lijkt wel brand. Wat zou dat zijn?
Als het brand lijkt, zal het dat ook wel zijn. Nu lijk ik opa wel.
Wat zou daar in brand staan? - Geen idee.
Wat is er? Dit is geen normaal appèl.
Compleet.
Iedereen is aanwezig.
Er is iets wat jullie niet begrijpen, dus zal ik het uitleggen.
Onze commandant wijst erop dat hij verantwoordelijk is voor jullie welzijn.
Dat geldt voor iedereen. Het is hier net...
één grote familie.
Drie familieleden hebben vandaag besloten dat ze niet wilden blijven.
Dat kunnen we toch niet laten gebeuren? Of wel dan?
We hebben deze drie domme mannen teruggehaald, zodat ze bij ons blijven.
Begrijp goed wat voor boodschap deze drie joden brengen:
Ontsnappen is onmogelijk.
Wie zo gek is het te proberen, wacht de dood.
Laat niemand van jullie dat ooit vergeten. Ingerukt.
Hadden ze maar geluisterd. - Ze konden het niet meer aan.
We willen ontsnappen, maar we doen niks. Het is echt onmogelijk.
Volgens mij kan het wel, maar moet het georganiseerd.
En we hebben mensen nodig die nog hoop hebben.
Ik wil de vrijheid, of anders sterven bij een ontsnappingspoging.
Ontsnappen en blijven leven is nog beter.
Dit is commandant Reichleitner. Laat je portefeuille zien.
Dat is mooi. Heb jij dat gemaakt?
SS. Heel toepasselijke initialen.
Voor... - M'n naam: Shlomo Szmajzner.
Kun je ook ringen maken? - Ja, we kunnen maken wat u wilt.
Wat voor monogram zou ik krijgen? - Mag ik gaan zitten?
Uw initialen? - FKR. Franz Karl Reichleitner.
Kun je dat voor me maken? - Ja, als ik goud heb.
Is dat genoeg?
Zorg dat die jongens te eten krijgen, en dekens.
Meneer, onze kleren zijn erg vies. - Alles moet hier schoon en netjes zijn.
Laat ze iets uitzoeken uit de schuur. - Meneer, m'n ouders...
Stilte. - Nee, hij mag het best zeggen.
M'n ouders en m'n zus zijn hier ook. Mag ik naar ze toe?
Die werken op het land, gezond en wel. Je mag binnenkort naar ze toe, echt.
Die baby kan onze dood betekenen. - Dat kind moet hier weg.
Wat zou je doen als 't jouw kind was? - Daar komt Wagner aan.
Ik zoek iemand voor de konijnen. Wie kan dat?
Ik. - Opstaan.
Waar heb je dat geleerd? - Thuis.
We hielden konijnen en kippen. - In orde. Oberkapo, breng haar erheen.
Een goede raad: Maak Wagner niet kwaad.
De nazi's zijn beesten, en hij is de ergste.
Hoe heet je? - Luka.
De vorige konijnenverzorgster is door haar rug gegaan.
Sindsdien is ze niet meer gezien, dankzij Wagner.
De konijnen komen bij de SS-ers op hun bordje, dus weet wat je doet.
Oberkapo? Sta je dan boven alle andere kapo's?
Ben je jood? - Net als iedereen hier.
Een jood die voor de nazi's werkt? - Ik heb geen keus.
Maar jij hebt een zweep bij je.
Kies je kleren uit.
Esther, kapo. - Als je betrapt wordt, ben je dood.
En ik ook. Ik riskeer m'n leven nu al, door je niet aan te geven.
Hoe kan ik je ooit bedanken?
Waar komen al die kleren vandaan? - Geen vragen. Je hebt wat je wilt.
We hebben het er nog wel over.
Aan het werk, luiwammes. - Mooi gezegd, kapo. Geef me je zweep.
Doe je werk.
Ga weer aan het werk, jullie. Vooruit.
Waar zijn alle vrouwen en kinderen? - Eda, kijk.
Hoe ben je daaraan gekomen? - Uit de keuken. Doe maar in de soep.
Wodka.
Ja, prop jezelf maar vol waar we bij zijn. Het is een schande.
Porchek, de stoere kapo.
Wie heb je omgekocht om aan eten te komen voor jou en die hoer van je?
Voor je eigen bestwil: Hou je bek. - Geef me wat te eten.
Waarom gaan we elkaar te lijf?
Laten we onze energie besteden aan de mensen die ons dit aandoen.
Wacht.
Laat ze dat maar delen.
Pardon, ben jij Leon?
Ik kom via Samuel. Itzhak Lichtman. - Dat had hij al gezegd. Uit Zolkiewka.
Daar ben ik heel vaak geweest. Kende je de rabbi ook?
Rabbi Schmeitzer? - Ja. Dat was een vriend van m'n vader.
Wist je dat ze hem hebben doodgeschoten?
In de synagoge.
Tijdens de Jom Kippoerdienst. Ik was erbij.
Kom mee naar buiten.
Je hebt hem gevonden. Mooi.
Samuel en ik hebben een groepje. We kiezen de leden heel zorgvuldig.
We zijn met een ontsnapping bezig. - Voor hoeveel mensen?
Dat weten we nog niet. Tien, twintig. Dat moeten we nog bekijken.
Maar wat we nu zeggen, is strikt geheim.
Ik ga liever op slag dood dan dat ik jullie verraad.
Mogen m'n vrouw en m'n zoon ook mee?
Hou oud is je zoon? - Vier.
Bij wie heb je je vrouw en kind op het station het laatst gezien?
Bij de vrouwen die gingen douchen. - Weet je dat zeker?
Wat is er?
Itzhak, luister goed naar me: Dit is een vernietigingskamp.
Elke dag komt er hier een trein. Iedereen die de douches in gaat, sterft.
Mannen, vrouwen, kinderen. Iedereen.
Het vuur...
Dat is hun begrafenis.
Ze vertellen het hem net. - Ze betekenden alles voor me.
Mooi. Uitstekend gedaan. Vind je niet? - Het is prachtig, commandant.
Ontwerp nu een gouden SS-ring voor m'n mannen. Begin er direct maar mee.
Krom staan.
Twee joden met heel veel geluk.
Heb je de konijnenverzorgster gezien? - Reken maar. Die Poolse.
Daar zou ik wel mee van dattem willen. - Met een joodse? Weerzinwekkend.
Als je haar zag...
Pohl en Groth zijn naar 't front gestuurd omdat ze joodse meisjes verkrachtten.
Dat vond ik belachelijk. - Ik ook.
Doden mag wel, maar verkrachten niet. - En terecht.
Wij zijn de SS, de elite. We bevuilen ons niet aan de joden.
Ze hebben Hamburg weer gebombardeerd, en weer bof ik.
M'n vrouw en kinderen leven nog.
Ja, we zitten hier veilig, als trotse verdedigers van het Duitse rijk.
Dat moet je niet zeggen. M'n vader is in de Eerste Wereldoorlog gesneuveld.
Wij doen onze plicht voor de Führer. Dat is even eervol als het slagveld.
Hij heeft gelijk. - Hou toch op, idioot.
Wat doe jij? Je zit in je hokje en je zet het gas aan.
Kraan open, twintig minuten wachten, kraan dicht. Een indrukwekkende baan.
Daar is erg veel moed voor nodig.
Bauer, hoeveel joden heb je vandaag vergast?
Zeg dat niet waar zij bij zijn.
Ze horen niks. Of wel dan? - Pardon, ik verstond u niet.
Zie je? Ze zijn doof. Hoe oud ben je? - 15, meneer.
Mijn zoon is 12. Ik hoop dat hij de 15 haalt. Wat een jood kan, kan hij ook.
Hoe heet jij? - Toivi.
Haal nog een biertje voor me.
Weg met dat joch.
Ik ken Treblinka. Ik snap niet hoe ze het hebben geflikt.
De bewaking was gewoon slecht.
Als ze daar de boel in brand steken, kunnen ze dat hier ook doen.
Zou u denken? - Niet in Sobibor.
Toch moeten we extra voorzichtig zijn.
Ik hoor net dat het aantal transporten omhoog gaat naar drie per dag.
Zo efficiënt zijn we dus. Straks zitten we tjokvol met joden.
Vertel je mannen wat er in Treblinka is gebeurd. Zoiets wil ik hier niet hebben.
Kan ik iets voor u doen? - Zet dit joch aan het werk.
Zeg ze hoe je heet. - We kunnen Toivi wel gebruiken.
Er wordt jou niks gevraagd.
Ik wil hier op het handvat een gouden slang, van hier tot hier.
Met alle plezier, maar sergeant Wagner...
Geen gemaar. Je doet het gewoon, of ik breek al je botten. Duidelijk?
Stuur hem morgen naar barak 3. Vraag naar sergeant Bauer.
Dan heb ik een goudstuk dat in het uiteinde van het handvat moet.
Kijk eens.
De schil is het voedzaamst.
Ik heb ook wat in jouw soep gedaan.
Proef maar.
Je moet eten. In leven blijven is de beste manier om wraakte nemen.
Mijn familie is ook uitgemoord.
Appèl over twee minuten. Vlug.
We kunnen de Oekraïners gebruiken. - Wie weet.
Hoe loyaal zijn ze aan de SS?
Ze haten de SS, en ze haten ons. Het zijn huurlingen.
We gebruiken ze heel vaak. Als we juwelen vinden...
ruilen we die met ze, voor eten. Zij worden rijk, maar wij blijven leven.
Wat wil je dan? - Stel dat we er een vinden.
Die moet dan voor vergif zorgen. - Goed. En dan?
De jongens verzorgen het maal. Die vergiftigen de SS.
Maar het zijn nog maar kinderen. - Dat is waar.
De ellende is dat we het niet gewend zijn om mensen te doden.
Appèl. Opschieten.
Sergeant Bauer verwacht me.
Je mag hier niet komen. - Ik kom voor sergeant Bauer.
Hier wachten.
Waar blijft Moses toch? - Hij is zeker verdwaald.
Daar heb je hem.
Wat is er? Heeft iemand je pijn gedaan? Vertel het ons maar.
Ik heb dit opgehaald, van Bauer. - Dat weet ik.
Ik heb de douchebarak gezien: Er zijn geen douches.
Iedereen die naar binnen gaat, sterft.
Ik heb de lijken gezien.
Vrouwen, baby's, allemaal door elkaar.
En de gevangenen gooien ze op karren en brengen ze weg.
Iedereen die gaat douchen, gaat dood. Iedereen.
Shlomo, onze hele familie is dood.
Je wist 't, en je hebt ons niets gezegd. - Mijn familie is ook dood.
De sergeants zouden me vermoorden als ik het vertelde.
Onze moeder en onze vader en onze zuster zijn vermoord.
Nu wil ik bloed zien. Ik vermoord ze.
Je kunt Sobibor niet overleven zonder god.
Wie van jullie is Leon? - Ik. Jij bent de nieuwe goudsmid, hè?
Wat is hier gaande?
Ze vermoorden je gezin, je kinderen, en jullie zitten muziek te maken.
Het lijkt hier wel carnaval, en jullie werken voor die monsters.
Je pakt onze kleren in voor verzending naar Duitsland...
Ga je nog juwelen voor ze maken, nu je de waarheid weet?
Of weiger je dat? Voel je je vereerd omdat zij je mogen doden?
Nee, dat doe je niet, net zo min als wij. En elke dag zal je geweten knagen.
We zitten allemaal in hetzelfde schuitje. Ik kwam hier aan met vrouw en kind.
Ik ging naar de sorteerschuur, zij gingen douchen.
De volgende dag was ik kleren aan het sorteren...
en toen kwam ik hun kleren tegen. Zo ontdekte ik dat ze dood waren.
Maar wat moet je anders dan overleven?
We zingen, dansen, en maken grapjes, anders ontkennen we dat we leven.
We werken voor ze om te overleven, en dat heeft een reden: wraak.
En ooit zullen we die krijgen. Begrijp je dat?
Ik doe alles voor wraak. AI moet ik ervoor sterven.
Hoe oud ben je? - Hoe oud moet je zijn?
Je bent oud genoeg.
Wagner is erg laat vandaag.
Nee, toch niet. Daar heb je hem.
Schiet het een beetje op vanochtend?
Is die van jou? - Wat gaat u nu doen?
Wat denk je? Er zijn geen baby's in Sobibor.
Gaat u haar doden? - Voor deze keer laat ik jou in leven.
Ik ben te goed. Je boft maar. - Geef me m'n baby.
Je begrijpt het niet. Ik bied je de kans om in leven te blijven.
Ik spuug op je aanbod, smerige nazi.
We moeten hier weg zien te komen.
Maar als we al ontsnappen, wat dan? - Dan vluchten we het woud in.
Daar kunnen we ons aansluiten bij de partizanen.
Maar eerst moeten we weten hoe we kunnen ontsnappen.
Dit is een makkelijk dagje. Die Nederlanders gedragen zich wel.
Geef mij dat maar.
Bewaar uw bagagebonnetje goed. - Dank u. Momentje.
We mogen geen fooien aannemen. - Onzin. Hier, pak aan.
Beschouw het dan als een souvenir uit Nederland.
Zijn er al andere Nederlanders? - Nee, dit is de eerste trein.
Je bagagebonnetje. Verlies hem niet.
Als ze om naaisters vragen, zeg dan dat je een hele goede bent.
Waarom? - Doe het nu maar.
Kijk eens hoe geamuseerd die SS-ers toekijken.
De schoften.
We sterven niet alleen, we dansen ook nog voor ze.
Dat was heel charmant. Wat een leuk volksdansje.
En nu dansen allemaal. Spelen.
Ik wil dat iedereen zich vermaakt.
Dansen. Geniet ervan.
Mag ik deze dans?
Je danst erg mooi.
Ben je hier in je eentje gekomen?
Waar is je familie?
Ik weet niet waar ze zijn. Ik ben alleen. - Ik ook.
Ik heet Chaim. - Ik ben Selma.
Wil je met me dansen?
Je ziet eruit alsof je wilt dansen. - Ja, maar ik kan het niet.
Zal ik het je voordoen? - Als je me maar niet uitlacht.
Een beetje misschien.
Er komen steeds mensen bij je om raad. - We praten wat. Het doodt de tijd.
Wat je ook doet, als ik ooit kan helpen, dan zeg je het maar.
Ik weet niet hoe ik het zeggen moet, maar ik wil jou.
Je weet heel goed hoe je dat zeggen moet.
Ik ben 26. Vraag toch liever een van de jongere meisjes.
Als ik voor het eerst een appel at, zou ik geen groene willen.
Wanneer?
Dat zien we nog wel.
Daar komt Wagner.
Doorwerken.
Wanneer zijn de SS-ringen klaar? - Vandaag doen we de laatste.
Als ze klaar zijn, gaat deze smidse dicht.
Waarom? - Dat doet er niet toe.
Je wordt hoofd van de werkplaats. Je krijgt vijf man onder je, en veel werk.
Wil je blijven leven, doe het dan goed. Je mag hem daar meenemen.
Hoe heet hij? - Moses.
De koning der joden.
Je slaapt in de werkplaats, en 's nachts maak je in het geheim juwelen voor me.
En als dit geheim uitlekt...
zijn jij en die kleine koning binnen vijf minuten de pijp uit. Duidelijk?
En Toivi? - Zoek jij maar een ander baantje.
Wat dan, meneer?
Wat je maar kunt vinden.
Opstaan, jij.
25 voor jou. En vergeet niet te tellen.
Vooruit, opschieten. - Ga eens water halen.
Heb je een vuurtje? - Vast wel. Wachten, jullie.
Nu, bij de beek. Ik sla hem wel. - Vooruit, lopen.
Waar blijven ze toch? Blijf hier, dan ga ik even kijken.
Er zijn twee gevangenen ontsnapt. Ze hebben een geweer.
Jullie vieren, mee. Schiet op.
Ze zijn ontsnapt. We gaan ervandoor. Kom mee.
In de houding.
Er zijn vanochtend twee gevangenen ontsnapt.
Daardoor geïnspireerd probeerden 13 anderen ook te ontsnappen.
Een hoeraatje dan maar voor deze mensen? Ga je gang.
Er worden geen ontsnappingspogingen meer ondernomen. Ik herhaal:
Er worden geen ontsnappingspogingen meer ondernomen.
We gaan deze 13 mensen doden, maar dat niet alleen.
Elk van deze mannen krijgt het voorrecht...
om een van jullie te kiezen die met hem mee de dood ingaat.
Er sterven vandaag 26 mensen.
Kies je partner.
Je krijgt de vrijheid om je partner te kiezen. Vooruit, nu.
Nu, zei ik.
Nee, niemand van ons doet het. Dat zullen we nooit doen.
Het is een eenvoudig rekensommetje, dus het is niet moeilijk te begrijpen.
Als jullie niet allemaal iemand kiezen om met je te sterven...
dan kies ik er vijftig uit.
Dus de keus is aan jullie:
Dertien of vijftig?
Het spijt me.
Zo, we gaan beginnen. En jullie kijken toe, zodat je het niet vergeet.
Als ik zie dat iemand zich omdraait of z'n ogen sluit...
dan gaat die persoon ook mee met de 26 die gaan sterven.
In positie.
Wreek ons.
Vuur.
Genoeg gelummeld. Aan het werk.
Zeg tegen de anderen dat ze om 8 uur in je werkplaats moeten komen.
We hebben een probleem.
We maken ontsnappingsplannen voor een kleine groep.
Maar je hebt gezien wat er dan gebeurt. De volgende keer gaat het ook zo.
We kunnen geen honderden mensen achterlaten. Die worden afgeslacht.
Daarom moet ons plan gelden voor alle gevangenen in Sobibor.
Voor iedereen?
Ook voor de arbeiders in kamp 3? - Ja, voor alle 600, of voor niemand.
Dat is onmogelijk. Hoe krijgen we hier 600 mensen vandaan?
Ik ben er zeker van dat het kan.
Leon heeft gelijk. Stel je voor: 600 mensen.
Iedereen krijgt een kans op de vrijheid. - We hebben geen keus.
Mooi, dan zijn we het eens.
Er is een manier om te ontsnappen. We moeten hem alleen nog vinden.
Ik weet wat. We maken 30 ladders in m'n werkplaats, van elk 3 meter 50.
Dat is geweldig. Op een donkere nacht rennen we naar het hek...
Twintig mensen over elke ladder. Dan heb je zo 600 mensen weg.
Waar wil je die ladders verstoppen? - 20 dan. Dat is 30 mensen per ladder.
We vinden wel ergens een plek om ze te verstoppen.
En de mijnenvelden buiten het hek dan?
Dat wordt niks, Morris. - Maar blijf vooral wel dingen bedenken.
En een tunnel?
Die moet minstens 50 meter lang worden. Hoe kan dat nou?
Stel dat het lukt om de aarde te verstoppen.
Dan geven we iedereen een minuut om door de tunnel te ontvluchten.
Dat kan al niet, maar goed: Dat is 600 minuten, en dus tien uur.
Dat lukt niet in één nacht.
We moeten wel snel iets verzinnen. - Dat gebeurt echt wel.
Morgen zien we elkaar weer.
Paradepas.
Gewone pas.
Russische soldaten. - Wat doen die hier?
Die horen in een krijgsgevangenkamp. Misschien zijn het joden.
Die Russen zijn inderdaad allemaal joods. Ze komen dwangarbeid doen.
Laat hun officier vanavond bij ons komen.
Ik weet niet wat er gaande is, maar veel succes.
Nee, we kijken alleen hoe hij is, en of hij ons vertrouwt.
En of we hem vertrouwen.
Burgers en militairen, Russen en Polen die elkaar vertrouwen. Toe maar.
Maar we moeten het proberen.
En als zij dan ontsnappen? - In dat geval zullen wij ervoor boeten.
Luitenant, ik ben Leon Feldhendler. - Alexander Pechersky.
Samuel Freiberg. - Aangenaam, Mr Pechersky.
Iedereen noemt me Sasha, dat bespaart tijd en energie.
Wil je ons vertellen wat er in de buitenwereld gebeurt?
Hoe loopt het met de oorlog? - Waar zijn de Russen?
Hoe ver is je leger nog hiervandaan? - Nog meer dan 1000 kilometer.
We winnen wel, maar 't gaat langzaam. - Kunnen de partizanen ons helpen?
Die hebben veel te doen. Ik ben bang dat we ons hier zelf moeten redden.
Jullie hebben me vast niet uitgenodigd om vriendjes te worden met de Russen.
Wat wil je van ons? - Zien of we elkaar kunnen vertrouwen.
Waarom zou ik je vertrouwen?
Misschien kunnen we samen iets verzinnen om dit te overleven.
We moeten naar de barak. - Die gaat om 10 uur op slot.
Hij wil dat we hem vertrouwen. - Waarom?
Dat weet ik nog niet. - Een ontsnapping?
Misschien. - Wat moeten we met die burgers?
We redden ons zelf wel, als militairen. Hij wil ons gebruiken.
Hij kent het hier. Misschien moeten we hém gebruiken om te ontsnappen.
Kom op, sneller.
Wachten.
Ben je klaar? - Bijna.
Fout. Je bent nu klaar. Je hebt tien minuten om ze te eten te geven.
Er is vandaag extra werk. Opscheppen.
Tien minuten. - We doen ons best, meneer.
Dat is niet goed genoeg.
Niet doen. Ze vermoorden je. - Genoeg. Kapo's, zet ze aan het werk.
Ik heb een hoop werk voor je klaarliggen.
Opgehoepeld allemaal, en vlug wat.
Ze hebben ons maar nodig zolang er treinen komen.
We moeten ontsnappen.
Inderdaad, maar met hoeveel? - Alle 600. Alle gevangenen hier.
Het hele kamp?
Hoe meer mensen er van een ontsnappingsplan weten...
hoe kleiner de kans op succes.
Daarom moet het tot op het laatste moment strikt geheim blijven.
Ik moet een kaart van het hele kamp hebben.
We hebben ook wel een kaart van de mijnenvelden buiten het kamp.
Behalve bij de hoofdpoort liggen die overal om het kamp heen.
Zo zie je maar hoe bang ze voor ons zijn.
Ik moet ook alles weten over de SS en de Oekraïense bewakers.
Hoeveel het er zijn, en wat ze doen. - Dat lukt wel.
En ze mogen ons niet elke avond met ons tweeën zien praten.
We moeten geen argwaan wekken. - De SS is eraan gewend dat ik hier ben.
Als je een vriendin hebt, is het normaal om hier te komen.
We zoeken wel een betrouwbare vrouw voor je. Geef me 24 uur.
Waar is je broer? - Die slaapt in de timmerwerkplaats.
Hoe weet je dat je me daar moet kussen?
Als kind bekeek ik altijd de filmposters.
Als kind? - Ja, voor ik hier kwam.
Zo is het genoeg. Ze weten nu wel dat je van het Reich niet steelt.
Ingerukt.
Berliner heeft ze aangegeven. Ik heb hem naar ze zien kijken.
Hallo, ik ben Luka.
Ook al kennen we elkaar nog maar net, dat was een prachtige glimlach.
Liefde op het eerste gezicht, volgens de instructies.
Wat een mooie avond. - Kijk eens naar de maan, Sasha.
Kijk eens naar het bord.
Speel jij met wit? - Nee, neem jij dat maar.
We moeten weg vlak voor het donker wordt.
Dan kunnen wij nog net wat zien, en zij kunnen pas 's ochtends zoeken.
Heb je een betrouwbare elektricien? - Ja, Abraham. Hij doet hier klusjes.
We snijden namelijk op het laatste moment de stroom en de telefoon af.
Dan kunnen ze geen hulp inroepen. - Dat begrijp ik.
Hoeveel SS-ers zijn er hier? - 16, en 125 Oekraïners.
De Oekraïners zijn gewapend, hè? - Ja, daar zit een hoop kracht.
Maar als je de hersens weghaalt, heeft die kracht geen nut meer.
Hoe komen we in één keer van 16 SS-ers af?
Mijn mannen zijn geen moordenaars. - Maar we moeten die SS-ers doden.
Ik heb een kleermaker en twee schoenmakers. Ik was molenaar.
Voor de oorlog was ik boekhouder. Ik speelde piano en schreef liedjes.
Als het moet, doen ze het wel.
Wat is het eenvoudigste plan? Dat zal ik je zeggen:
600 gevangenen lopen gewoon de hoofdpoort uit.
Ze lopen doodgewoon weg, na het avondappèl.
Gewoon de hoofdpoort uit lopen? Dat is onmogelijk, waanzinnig.
Afgezien van één ding: Voor ons is niets onmogelijk. We maken een plan...
waarbij 600 gevangenen...
de hoofdpoort uit lopen.
Wacht je op die Rus?
Ben je verliefd op hem? - Ik geloof het wel.
Nee, ik weet het wel zeker. - Wat is het voor iemand?
Dat weet ik nog niet. Het is allemaal zo snel gegaan.
Heeft hij gezegd dat hij van je houdt? - Nog niet. Dat doet hij over een uur.
Dit is Abraham Weiss, de elektricien. We hebben net een potje geschaakt.
Ja, maar als elektricien ben ik beter dan als schaker.
Het is me een genoegen, luitenant. We zien elkaar morgen.
Eén ding is zeker: De kapo's maken hier de dienst uit.
Wil het plan slagen, dan moet er minstens één meewerken.
Maar ze werken voor de Duitsers. Is er een die we kunnen vertrouwen?
Kapo Porchek, en nog een of twee. Berliner is zeker niet te vertrouwen.
Dood hem. Zonder sporen. - Mijn mensen zullen ervoor zorgen.
We hadden het over het weghalen van de hersens.
Laten we even aannemen dat de meeste, nee, alle SS-ers dood zijn.
Ja, en dan? - Dat moet in het geheim gebeuren.
We moeten ze isoleren en ze een voor een doden.
Binnen een uur, hooguit. Stel dat we dat voor elkaar krijgen.
Hoe is dat?
Dan raken de Oekraïners in de war, en wij vluchten.
De gevangenen die de lijken cremeren, hoe krijgen we die uit barak 3?
Dat is een probleem. We kunnen niet naar ze toe.
We kunnen ze niet eens een boodschap sturen. We kunnen ze niet helpen.
Wou je me spreken?
Kun je ook messen maken? - Zoiets?
Voorzichtig. Ja precies, zoiets bedoel ik.
Hoeveel? - Zoveel mogelijk. Begin direct.
Komt voor de bakker.
Wat die kapo Berliner betreft: Hoe sneller, hoe beter.
Als je me voor niks laat lopen, krijg je 25 zweepslagen.
Ik weet echt niet wat er aan de hand is.
Alleen dat ik u direct moest ophalen van kapo Porchek.
Alleen in de buik. Geen sporen.
Zeg tegen sergeant Frenzel dat Berliner heel ziek is.
Iedereen is om half vier op z'n post. Het doden begint om 4 uur.
Binnen een uur moet het klaar zijn.
De Duitsers zijn zeer stipt, en buitengewoon hebzuchtig.
Kunnen we daar gebruik van maken? - Vast wel.
Niemann krijgt nieuwe laarzen. We kunnen hem doden als hij ze past.
En Reichleitner en Wagner? - De eerste is lastig.
Hij loopt om 12 uur en om 5 uur door het kamp, maar altijd met anderen.
Wagner heeft geen patroon. - Kun je 'm naar je werkplaats lokken?
Dit soort informatie moeten we over alle SS-ers hebben.
Iedereen moet op het juiste moment klaarstaan.
Kunnen we aan horloges komen? - Jawel, uit de sorteerschuur.
Ik wil ook mee als moordenaar. Ik wil Wagner.
Mijn mannen coördineren het doden, en ik bepaal wie er meedoet.
Sasha, ik weet dat ik er niet over mag praten...
maar het is vreselijk om je zo kil over leven en dood te horen praten.
Soms moet je er wel zo over denken.
Hoezo niet? - Omdat het voor mij allemaal echt is.
Alles leeft.
Wat ik voor je voel...
Dat moet je niet zeggen.
Luister goed naar me.
Ik heb een vrouw en een dochtertje.
Voor zover ik weet, leven ze nog.
Ik hou heel veel van ze.
Waarom heb je me dat niet verteld? - Dat weet ik niet.
We doen toch maar alsof? Of niet dan?
Het is nooit m'n bedoeling geweest...
Heren, sergeant Wagner en ik gaan drie dagen naar Lublin.
In die tijd komen er geen transporten aan.
Jullie hebben de leiding terwijl ik weg ben. Kom, we gaan.
We hebben net ontdekt dat Reichleitner en Wagner drie dagen weg zijn.
Leon en ik hebben een besluit genomen.
Morgen ontsnappen we. - Eindelijk.
Dan nemen we nu de details door.
Het doden begint om 4 uur. Tot die tijd is alles normaal.
Leon heeft de leiding in barak 2, ik zit in barak 1.
Porchek, jij zorgt dat ik met twee man in de timmerwerkplaats ben.
En Toivi rent zich de beentjes uit het lijf om nieuws over te brengen.
Wie doet het avondappèl met Frenzel? - Sergeant Wolf.
Die moet ook worden gedood. - Dat regelen Leon en ik wel.
Als we de bugel horen, gaan we gewoon naar de verzamelplaats.
De belangrijkste SS-ers zijn dan dood. Porchek stuurt ons niet weg...
maar laat ons naar de hoofdpoort marcheren.
We hebben pistolen voor de bewakers in de toren.
We doden de twee Oekraïners, doen de poort open...
en rennen als een stel kozakken het woud in.
Als er iets misgaat voor we buiten zijn, moet iedereen zichzelf redden.
Ik werk nu bij de Oekraïners. Ik kan wel wat geweren en munitie stelen.
Wat vind jij? - Prima.
Vlak voor het appèl ga je naar mijn mannen toe, in de keuken.
Shlomo, neem geen onnodige risico's. - In Sobibor?
Morgen begint het Loofhuttenfeest. - Ja, het is een heilige dag.
Ik was het vergeten, terwijl m'n vader rabbi was.
Zij doden op heilige dagen, waarom wij dan niet? God zal het ons vergeven.
Sommigen vragen zich af of we god kunnen vergeven.
Denk je dat ons plan zal lukken?
Maar bidden kan vast geen kwaad.
Wat doe jij nou? Je ziet eruit of je naar een bruiloft gaat.
Ik zal me gauw gaan omkleden. - Nee, dan trekje nog meer aandacht.
Wie kan er nu werken? - Jij ook. Dan gaat de tijd sneller.
Mijn god, SS-ers. Kijk nou toch.
Die zijn nieuw, hè?
Er zijn nieuwe SS-ers.
Hoeveel? - 25 à 30. Zoiets.
Waar? - In de kantine.
Wat moeten die hier nu vandaag?
Dit moet Sasha direct weten. Als het uitkomt, zijn we er allemaal geweest.
Ze zijn er nu al twee uur.
Wat komen ze hier doen?
Misschien komen ze alleen op bezoek. - In een vernietigingskamp?
De kantine schijnt goed te zijn. Veel wodka.
Hoe dan ook, met zoveel SS-ers zijn we kansloos.
Als we wachten, kan het uitlekken. We moeten kiezen uit twee kwaden.
We stellen het uit.
Akkoord. Ik zal het doorgeven.
Uitstel. Uitstel.
Gelukkig maar dat we hebben gewacht. Het was een ramp geworden.
Maar het moet morgen, voor Reichleitner en Wagner terug zijn.
Er zijn te veel mensen die het weten. - Morgen.
Jij gaat hier werken.
Sasha komt er zo aan.
Heb je sergeant Frenzel gezien?
Waar is Frenzel? - Bij de officierenbarak.
Waar doden ze hem? - In de timmerschuur.
Breng hem er pas heen als ik het zeg.
Klaar? - Ja. We gaan naar het kledingmagazijn.
Toe, ze zijn al te laat.
Tot nu toe lukt het. Zeg Sasha dat we zover zijn.
Haal drie mannen uit de sorteerschuur, voor kamp noord. Snel.
Jij, jij en jij: Meekomen, nu.
Leon, kijk Porchek eens.
Hij gaat de verkeerde kant op.
Zeg tegen Sasha dat Porchek met een SS-korporaal mee moet.
Misschien moeten we het nu zonder hem redden.
Vlug. Over 10 minuten moet Wolf hier zijn.
Sergeant Wolf, kleermaker Mundek heeft een mooie leren jas voor u.
Of u even naar het kledingmagazijn wilt komen. Het duurt maar even.
Kijk uit, daar komt Klat. Wat moeten we nou?
Naar achteren.
Kan ik u helpen? - Ik wil een wollen hemd.
Achterin. Ga uw gang maar.
Jij hoort hier niet. Je werkt in de sorteerschuur. Wat doe je hier?
Het is begonnen.
Nu kunnen we niet meer terug.
Verstop hem.
Ik hoor dat je een jas voor me hebt. - Ja, u vindt hem vast heel mooi.
Misschien moet hij ietsje wijder. Het is prachtig leer, en erg duur.
Heel mooi. Ik ga hem morgen wel passen, bij de kleermaker.
Wilt u hem nu niet even proberen?
Wat was dat?
Mr Beckmann, ik heb u lopen zoeken. Mundek heeft een mooi jasje voor u.
Gaat u even mee naar het magazijn? Het duurt maar even.
Wie zegt dat ik een jasje wil? - Het schijnt echt iets voor u te zijn.
Goed, ik zal even kijken.
Tot nu toe zijn er twee doden: Sergeant Wolf en korporaal Klat.
Maar sergeant Beckmann is weer weggelopen.
Heb je Beckmann gezien? - Ja, hier, maar hij is weer weg.
Dan zijn we hem kwijt. Hij is vast weer naar z'n kantoor.
Als je me nodig hebt, roep je maar. - Kun je Beckmann aan?
Dan zorg ik dat je daar komt.
Mr Frenzel, in de timmerwerkplaats vragen ze naar u.
Hoezo? - Voor de kleur van uw boekenkast.
Waarom heeft die idioot me dat gisteren niet gevraagd, toen ik er was?
Geen idee. Schikt half vier u?
Ik maak zelf wel uit wanneer ik ga: Vandaag, morgen, wanneer dan ook.
Kom je op het appèl naast me staan? - Als jij iets voor mij doet.
Ik zal het proberen. Zeg het maar.
Ik wil graag dat je dit draagt, om je gelukte brengen.
Luka, wat mooi.
Ik heb het voor jou gemaakt.
Jij daar, breng m'n paard naar de stal.
En, zijn ze klaar? - Jazeker. Ik hoop dat ze u bevallen.
Ik wil ze passen. - Zoals u wilt, meneer.
Heeft iemand het gehoord?
Niemand te zien. - Sasha, neem z'n pistool.
Hou jij dat maar. Fallaster is de volgende.
Kom voor het appèl naar de keuken. Ik ga nu die geweren stelen.
Moses, mocht ik sterven...
We slaan ons er wel doorheen.
Veel succes.
Daar heb je Fallaster.
Verstop je.
Wat is er? - Een briefje van Mr Beckmann.
Zeg hem dat ik dat al heb geregeld, en dat hij niet meer moet zeuren.
Zijn m'n laarzen klaar? - Jazeker. Gaat u maar even zitten.
Ik heb ze opgerekt. Ze zullen nu wel beter zitten.
Dit is voor m'n vrouw en m'n kind.
We hebben hulp nodig. Vraag Klat even.
Waar is Klat? - Hij is hier niet.
Ik heb niet de hele dag. Ga maar twee mannen halen.
Daar komt Porchek.
Waar heb jij gezeten? - In kamp noord. Ik kon niet weg.
Tot nu toe hebben we geboft, maar Frenzel is zoek...
en Beckmann wordt misschien lastig. Ga Leon maar helpen, in barak 2.
Het is niet te geloven: We brengen SS-ers om.
We maken ze dood. Wat heerlijk. Ik kan het gewoon niet geloven.
Verrukkelijk. Die geur alleen al.
Woorden schieten tekort. Vertel eens hoe je dat doet.
Jij bent toch loodgieter? Ja, natuurlijk ben jij dat.
Alleen een joodse loodgieter kan zo'n ongelooflijk lekker gerecht maken.
Vertel eens hoe je dat doet.
Je kunt toch wel praten?
Welke naam is je in de kerk gegeven?
Gewoon, pure belangstelling.
Welke naam is je in de kerk gegeven? - Ik heb alleen een joodse naam.
Mijn naam is Hershel Zuckerman, onthou dat goed.
We wachten niet langer. Ga naar Beckmann's kantoor en dood hem.
Haal Kalimali en de andere Russen en breng ze naar barak 1.
Chaim, deze hadden we niet gepland. - Ik weet het.
Hier, gebruik dit maar.
Nee. Laat hem alsjeblieft dit gebruiken.
Succes. - Ik ben zo terug.
Nog twee. - Vooruit, opschieten.
Wat doen jullie hier?
Dood hem. Vooruit dan.
Achter het bureau.
Ga terug naar de kantine.
We hebben er vijf gedood. - Dat zijn er dus tien.
Elf. - Twintig was beter geweest.
Hier zijn een paar pistolen. Leon heeft de rest.
En hierin? - Twee geweren.
Munitie? - Voor elk één patroonhouder.
Ga met hem mee naar de keuken, en vraag Shlomo of hij munitie heeft.
Het loopt te gesmeerd. Vroeg of laat komt iemand erachter.
Judah, geef het bugelsignaal maar. - Frenzel is nog steeds niet gezien.
Als hij op het appèl komt, pakken we hem. Zo niet, dan helpe ons god.
Volg mij.
In rotten van vier, zoals we dat elke dag doen.
Volg mij.
Heb je het aan? - Had je gedacht van niet?
Het zal 's nachts wel koud worden.
Heb je Shlomo gezien? - Die komt heus wel.
Doe de kogels hierin. Zie je?
Kijk. Ik kan hier niet mee omgaan.
Hoe gaat het? - Het lukt allemaal.
Hoe lang blijven we hier? - Tot ik fluit voor het appèl.
Het appèl is pas over tien minuten.
Zo lang kunnen we niet wachten. Kijk 's wat er gebeurt.
We moeten gaan. - Nu?
Opstellen in rotten van vier.
Vooruit, opschieten. In de rij, allemaal.
Sergeant, Niemann en Fallaster zijn allebei vermoord.
We halen de hoofdpoort nooit.
Luister. Onze grote dag is aangebroken.
De meeste SS-ers zijn dood. Het is nu ieder voor zich.
Laat de overlevenden doorvertellen wat hier is gebeurd.
God is met jullie. Laat niets jullie tegenhouden.
Ren voor je leven. Jullie zijn vrij.
Sta op. Ga dan toch. - Kom Leon, we moeten gaan.
Geef me dekking.
Pak aan. Wegwezen.
Ben je gewond? Neem Moses mee, ik vind jullie wel in het woud.
Samuel, sta op.
Toe, we zijn bijna bij het bos.
Meer dan 300 gevangenen ontsnapten naar het woud.
Daar vonden Eda en Itzhak elkaar. Ze hebben de ontsnapping overleefd.
Ze wonen nu nog steeds bij Tel Aviv, bij andere overlevenden van Sobibor.
Toivi werd door een Poolse boer neergeschoten om z'n geld.
Hij deed of hij dood was, en uiteindelijk werd hij bevrijd.
Thomas 'Toivi' Blatt is getrouwd. Hij woont in Santa Barbara, Californië...
maar hij gaat elk jaar naar Sobibor om z'n familie te gedenken.
Chaim en Selma vonden tot de bevrijding onderdak op een boerderij.
Ze zijn al 40 jaar gelukkig getrouwd en hebben twee kinderen.
Shlomo Szmajzner vocht met de partizanen tegen de nazi's in Polen.
Over z'n broer Moses is verder niets bekend.
Na de oorlog ging Shlomo naar Brazilië, waar hij trouwde.
Hij was medeverantwoordelijk voor de opsporing van sergeant Wagner.
Wagner kon niet worden uitgeleverd, maar later werd hij dood gevonden.
Volgens de dossiers was het zelfmoord.
Reichleitner werd overgeplaatst, en wat later gedood door partizanen.
Esther verstopte zich voor de Duitsers en de Polen, tot aan de bevrijding.
Ze ging naar de VS, waar ze nog steeds woont, met haar man Irvine.
Ze heeft vaak getuigd in naziprocessen...
waaronder dat tegen Eric Bauer, die in z'n cel stierf.
Ook getuigde ze tegen sergeant Frenzel...
die een levenslange gevangenisstraf uitzit.
Sasha bereikte de Russische linies en vocht opnieuw tegen de nazi's.
In 1963 getuigde hij in een oorlogsproces...
tegen elf Oekraïense bewakers. Tien kregen de doodstraf.
Sasha is nu 77 en woont met z'n vrouw Olga in Rostov, in de Sovjet-Unie.
Luka verdween spoorloos. Ze is nooit teruggevonden, ook niet door Sasha.
Het overhemd van Sasha ligt nu in een museum...
dat alle vrijheidsstrijders van de Tweede Wereldoorlog gedenkt.
Leon vluchtte naar Lublin, waar hij tot aan de bevrijding veilig was.
Hij hielp er vele joden die de kampen, waaronder Sobibor, hadden overleefd.
14 maanden later stuitte hij op een groep antisemieten.
Hij werd door z'n landgenoten vermoord omdat hij een jood was.
14 oktober 1943, Sobibor:
Een nazikamp waar een kwart miljoen joden zijn vermoord.
Maar op die dag hebben 300 van de 600 de vrijheid bereikt.
Zoiets was in deze oorlog nog nooit eerder gebeurd.
Vlak daarna liet Himmler het kamp opdoeken en met pijnbomen beplanten.
In dat woud staat nu dit monument voor de doden.
Het gedenkt de strijders van Sobibor...
die de eersten waren die het idee van 'dit nooit meer' in praktijk brachten.